Inloggen
voeg je column toe

Columns

HET KOSTBARE DONS VAN DE EIDEREEND

In de roman 'De onzichtbaren' (De usynlige) schrijft Roy Jacobsen over het kammen en kaarden van eiderdons en de toewijding waarmee de eilandbewoners van Vegaøyan, in de omgeving van de poolcirkel in de provincie Nordland in Noorwegen, het dons bewerken. Hij beschrijft het dons met bijzonder veel tederheid: 'Dons is het kostbaarste en mysterieuste wat ze kennen. Als je het beetpakt en tegen je gezicht houdt, voel je een lichte, heilzame warmte. Je kunt het platdrukken met je handen, dan ervaar je dat het niets dan lucht is, en als je dan je hand opent, zie je het weer opzwellen tot een grijze wolk, alsof er niets gebeurd is'.

De Eidereend is een vogel van het noordelijk halfrond en broedt graag in Arctische streken, en komt ’s winters in het waddengebied voor de Nederlandse, Deense en Duitse kust. In Noorwegen is de Eider de nationale vogel langs de Helgelandskysten.

Een donsdeken bestaat uit de zachte borstveren van de Eidereend (Somateria mollissima), een duikeend van op zee. Mollissima wil zeggen heel zacht. Eidereenden zijn geen pluimvee en worden niet gebraden, maar hun dons is goud waard. Vandaar dat ze gekoesterd worden en angstvalig beschermd.

Al meer dan duizend jaar is eiderdons fel begeerde handelswaar. Dat was al zo in de tijd van de Vikingen toen die met een vloot van drakenkoppen versierde schepen, eerst een keer per seizoen, later wanneer het hen inviel, tot grote angst van de bevolking, de kust naderden, nu eens met dertig, dan weer met honderden schepen. Ze bezetten onder meer ’t hoge Noorden van de Britse eilanden, zakten af naar de Engelse Oostkust en de Schotse Westkust.

De natuur, weer, wind en water, is een meester in Noorwegen, de grote architect. Wat in rotssteen is uitgehouwen is pure landschapskunst. De hele Vega-Archipel heeft de status van werelderfgoed, net als de Pyramiden in Egypte, de Chinese Muur, het standbeeld van de Vrijheidsgodin in New-York, de Galapagos-eilanden en Machu Pichu in Peru. De Vega-Archipel heeft een oppervlakte van 1.037 km² en bestaat uit 6500 eilanden, riffen en scheren. Daarvan zijn er drie bewoond: Vega, Ylvingen en Sola.

De Noren geven niet alles prijs, laten het achterste van hun tong niet zien. En toch, hoe hoger naar ’t Noorden je reist, hoe opener de Noren! Eens boven Trondheim is het een fluitje van een cent om tot de Noorse ziel door te dringen. Je hoeft alleen maar te luisteren, leergierig en nieuwsgierig te zijn. Maar als het over de Eidereend gaat: blijf eerbiedig op afstand!

In hun prachtig zomerkleed verblijven de mannetjes van de Eidereend op volle zee, want ze zijn een gemakkelijk prooi voor predatoren, de roofmeeuwen, die felle Jagers. De wijfjes koesteren, goed gecamoufleerd in hun onopvallend verenkleed, hun kroost. Kwetsbaar zijn ze wel, die wonderlijke dieren. Vooral tijdens de rui wanneer bijvoorbeeld vieze olie hen krachteloos maakt. Het broedseizoen is voor het wijfje en de jongen een kritische fase, want vos, wezel, otter, Bonte kraai en Zeearend lusten eieren en kuikens. Belangrijke doodsoorzaken zijn giftige algen, verstoring van de broedplaatsen en het verdrinken in visnetten. De Eider broedt in april-mei en het legsel wordt met gras, mos en zeewier toegedekt. Het wijfje trekt donsveertjes uit de borst en spreidt ze uit op de bodem. Om zich tegen roofdieren te beschermen broeden ze op scheren en eilandjes. De wijfjes waken ook over het kroost van de andere Eiders om ze te beschermen tegen de vraatzuchtige Zilver- en Mantelmeeuwen. Die moederlijke zorg hebben ze met de Bergeend gemeen. Ze voeden zich met blaasjeswier, zeesterren, krabben, mosselen en andere weekdieren.

Al in voorhistorische tijden waren de eieren en het dons van de Eidereend kostbaar. Wanneer de Eidereenden vertrokken zijn, wordt het dons verzameld en de nesten gereinigd. Eerst worden de wieren en eierschalen verwijderd, dan wordt het dons op een raamwerk gelegd, een soort harp en schoongemaakt. Op Vegaøyan worden de Eiders nog steeds als ‘huisdier’ gehouden. Hier hebben de bewoners 1200 vogelhuisjes gebouwd, niet meer dan 800-900 worden bezet. Misschien is er niet genoeg voedsel voor meer? Uit zestig nesten haalt men 1 kg dons. De traditie in verband met het verzamelen van eieren en het reinigen van dons betekende een inkomen voor de bewoners van de Noorse kusten. Die traditie is tot op de dag vandaag levendig gebleven. Het dons waarmee het wijfje van de Eidereend haar nest voorziet is bijzonder zacht: je kunt er een klein bolletje van maken door het met je handen samen te drukken en dan laten open waaieren tot een heel luchtige, fantastisch grote bol.

Rotsstenen worden tot broedplaatsen omgevormd. Voor houten huisjes wordt afgedankt timmerhout gebruikt en strandjutters verzamelen hele ladingen wrakhout die de zee op de kusten gooide. Op de bodem van de huisjes wordt een bedje van blaasjeswier uitgespreid.

Destijds toen het nog serieus winterde, waren er voor de Vlaamse kust veel Eidereenden. Op 30 januari 1969 telde men 142 exemplaren van deze duikeenden voor de kust (Bredene) om maar iets te zeggen.

De Vega-archipel is werelderfgoed van UNESCO. Dit omdat vele generaties boeren en vissers de laatste 1500 jaar in barre omstandigheden nabij de poolcirkel een unieke traditie van het bewerken van eiderdons hebben levend gehouden. Het is meteen een hulde aan de vrouw in het proces van het bewerken van dons!

Schrijver: Johan Corveleijn
1 okt. 2020


Geplaatst in de categorie: natuur

4,0 met 3 stemmen 94



Er zijn nog geen reacties op deze inzending.


Geef je reactie op deze inzending:

( vink aan als je niet wilt dat je emailadres voor anderen in beeld verschijnt)