Waarom ik Amerika afwijs.

Er is een wereld die schittert in glas en staal, een wereld die zichzelf voortdurend opnieuw uitvindt in de snelheid waarmee zij haar eigen schaduw voorbij wil rennen. Men noemt haar Amerika, maar in werkelijkheid is zij minder een land dan een houding; een ademhaling die te snel gaat voor wie nog weet wat het betekent te luisteren naar de trage polsslag van de geest.

Het merkwaardige is dat Menno ter Braak die wereld afwijst zonder haar ooit met eigen ogen te hebben gezien. Zijn Amerika is geen geografische plek, maar een geestelijke projectie, een spiegel waarin hij de contouren herkent van een moderniteit die hem benauwt. Juist omdat hij er nooit is geweest, kan hij Amerika lezen als een symbool, ontdaan van de verzachtende details van ervaring: een idee dat scherper snijdt dan een landschap dat men werkelijk heeft betreden.

Wanneer hij zegt dat hij Amerika afwijst, wijst hij geen continent af, geen volk, geen vlag. Hij wijst een manier van bestaan af die hem voorkomt als een voortdurende vlucht voor de diepte, een weigering om de tragiek van het mens-zijn onder ogen te zien. In Amerika, zoals hij het ziet, wordt de mens niet langer aangesproken op zijn innerlijke ruimte, maar op zijn bruikbaarheid, zijn snelheid en zijn vermogen zich aan te passen aan een ritme dat geen stilte duldt.

Het is een wereld waarin het individu oplost in de massa, waarin het gezicht vervaagt tot een functie en de ziel wordt gemeten in productiviteit en succes. Juist dat benauwt hem: dat de mens zichzelf verliest in een glans zonder diepte, in een licht dat niets verlicht behalve de buitenkant.

Europa daarentegen draagt, hoe gebroken ook, nog de herinnering aan een geest die zichzelf durft te bevragen, die niet bang is voor tragiek en die beseft dat de mens niet gemaakt is om voortdurend vooruit te hollen, maar ook om stil te staan en te luisteren naar de echo van zijn eigen vragen. In die echo schuilt een vrijheid die Amerika volgens hem niet kent: de vrijheid om niet efficiënt te zijn, om niet te hoeven schitteren, om niet te worden opgeslokt door het ritme van de massa.

Het is de vrijheid van de innerlijke strijd, van nuance en twijfel, een twijfel die niet vernietigt maar verdiept. Misschien is het juist omdat hij Amerika nooit heeft bezocht dat hij Europa des te helderder ziet: niet als een verzameling landen, maar als een geestelijke ruimte waarin de mens nog mag struikelen, twijfelen en zoeken.

Ter Braak ziet in Amerika een wereld die de mens wil bevrijden van zijn zwaarte, maar hem daarmee ook berooft van zijn diepte; een wereld die de tragiek wil genezen en daardoor tevens de mogelijkheid tot betekenis ondermijnt. Zijn afwijzing wordt zo geen afkeer, maar een waarschuwing: een zacht maar dringend pleidooi voor een mensbeeld dat niet wordt gereduceerd tot snelheid en nut.

Hij ziet hoe de moderne tijd, met Amerika als glanzende voorhoede, de mens verleidt tot een bestaan waarin hij zichzelf vergeet, waarin zijn innerlijke ruimte wordt verwaarloosd omdat zij niet rendeert. En hij vraagt zich af wat verloren gaat wanneer een cultuur geen plaats meer heeft voor het onhandige, het tragische, het onvolkomene en het onvoltooide - voor alles wat de mens tot mens maakt.

Misschien is dat de kern van zijn essay: niet dat hij Amerika echt afwijst, maar de verleiding om menselijkheid te verruilen voor efficiëntie, diepte voor snelheid en de ziel voor de schittering van een wereld die alles verlicht behalve haar binnenste. Zijn woorden herinneren eraan dat vooruitgang zonder innerlijke ruimte slechts beweging is, geen richting; dat een wereld die geen tragiek kent ook geen betekenis kan dragen; dat de mens, hoe modern hij ook wordt, altijd zal verlangen naar meer dan nut, succes of het ritme van de massa.

Hij verlangt naar een plaats waar de geest nog kan ademen, waar de stilte nog spreekt en waar de mens niet wordt gemeten, maar gezien.

... Met dit essay uit 1927 maakte ik voor het eerst kennis tijdens mijn middelbareschooltijd. Mijn leraar Nederlands was een bewonderaar van Menno ter Braak (1902–1940) en bovendien een uitgesproken tegenstander van het Amerikaanse optreden in de Vietnamoorlog. Toen ik onlangs vernam dat dit essay opnieuw wordt uitgegeven, kwamen de herinneringen aan zijn lessen Nederlands meteen weer naar boven.
Hoewel Ter Braak het einde van de Tweede Wereldoorlog niet heeft meegemaakt, was mijn leraar ervan overtuigd dat zijn oordeel over Amerika - het vaderland van onze bevrijders - wezenlijk onveranderd zou zijn gebleven. ...

Zie ook: http://spirituelefilosofie.blogspot.com

Schrijver: J.J.v.Verre
10 juni 2026