Over Levenskunst

Het leven als kunstwerk is niet iets wat de mens van meet af aan geschonken wordt, maar een kunde die al doende verworven wordt. Hoewel Søren Kierkegaard bepaald niet het zonnetje in huis was, kunnen we toch veel van hem leren over de veranderingen in je leven. Zijn denken gaat niet over het vinden van antwoorden op de grote levensvragen, maar is veel praktischer. Tegenwoordig zijn we geneigd om te zoeken naar een goede methode of een (rol)model zodat we houvast hebben. Dat is goed als je opgroeit en nog geen eigen keuzes maakt. Maar op een keer ben je volwassen en zul je eigen weg gaan. Als je op eigen benen staat gaat het steeds meer om de keuzes die je zelfstandig op cruciale momenten maakt. Niet langer gaat het dan om het zoeken naar antwoorden; dan gaat verandering plots over iets anders: durf, vertrouwen, overgave, twijfel. Over doen.
Wat zijn dan die veranderingen dewelke Kierkegaard in zijn werk beschrijft: dat is het onderscheid tussen de drie opvolgende stadia op de levensweg. Drie perspectieven die ons kunnen helpen inzien hoe we handelen in tijden van verandering; waarom sommige vormen van verandering wel werken, en andere niet. Kierkegaard publiceerde zijn werk ‘Stadia op de Levensweg’ onder het pseudoniem Frater Taciturnus (Broeder de Zwijger). Deze drie stadia zijn achtereenvolgens: de esthetische, de ethische en de religieuze fase. De verschillende fase-overgangen kunnen telkens ervaren worden als een breuk met het verleden. Het zijn momenten waar we snelle antwoorden gaan inwisselen voor trage vragen en het is telkens ook een tijd vol twijfel, onzekerheid en kwetsbaarheid.
Het eerste stadium is de aantrekkelijkste: ze houdt de wereld open en onbekommerd kunnen we genieten van de schoonheid en het genot om zodoende de verveling te ontlopen. Toch schuilt er een probleem in. Moeilijke keuzes gaan we uit de weg, want het moet wel leuk blijven. Sommigen vinden dat een prettig leven, maar wie nergens écht voor kiest, wordt uiteindelijk ingehaald door leegte en wanhoop. De overgang naar de volgende fase is geen stapje, maar een schrede, het wordt de fase van het ethische, het juiste en het rechtvaardige.
Dan draait het meer om te leven in lijn met normen, waarden en regels. Wat we doen, moeten doen we omdat het zo hoort. Het gaat om het naleven van principes van goed en kwaad en het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen leven. De focus ligt niet langer op onmiddellijke vervulling van korte termijn pleziertjes, maar op het begrijpen dat de keuzes die je maakt invloed heeft op anderen en tevens je eigen identiteit vormt. Dan word je je meer bewust van de bekende leefregel: ‘Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’.
De overgang naar het derde stadium is volgens Kierkegaard geen stap maar een sprong. Het enige wat je moet doen, is springen. Springen? Ja spring! Je kent misschien het gevoel wel. Je weet niet precíes waarom je de keuze maakt die je maakt, maar hey, het voelt goed. Alsof je vlak voordat je de keuze maakt, jezelf vertelt: dit is wat ik moet doen. Een verklaring komt later wel. Kierkegaard noemt het - omdat het pas van toepassing is in zijn derde, religieuze stadium - een leap of faith: een sprong, bovenal, omdat je ten diepste weet, voelt, vertrouwt, gelooft dat die sprong je helpt om het goede te doen, om dingen echt te veranderen. Een sprong naar iets waarvan je niet precies weet wat het is, maar gelooft dat het ‘het goede’ is. Anders gezegd: je kunt van tevoren nooit voor de volle honderd procent zeker weten of rationeel verklaren dat datgene wat je doet, het (enige) goede is. Je kunt blijven hangen in vertwijfeling. Of de sprong wagen, in vertrouwen. De keuze is aan jou.
Het kan zijn dat je je inzet als vrijwilliger bij een maatschappelijk project, een natuurorganisatie of een praatgroep over brede welvaart. Het maakt niet uit, als het maar een eigen keuze is die ‘goed voelt’ en niet iets is wat je gaat doen om van het gezeur af te zijn. Want er wordt best wel veel druk gelegd in allerlei fora op sociale media, al dan niet geconstrueerd met AI-modellen, want die zuigen niet alleen het elektriciteitsnet leeg maar veroorzaken ook in je brein denk-congestie. Weinig mensen begrijpen iets van AI en het gangbare taalgebruik over dit verschijnsel doet een vorm van ‘reïficatie’ vermoeden. Reïficatie is het tot een ding maken of verdinglijken of erger tot een persoon maken, verpersoonlijken. AI is geen ding of een persoon die uit een laboratorium kan ‘ontsnappen’ of zelfs de mensheid bedreigen (vernietigen), allemaal onzin die verkocht wordt om nóg meer geld en energie in deze doodlopende weg te steken. Neen, het zijn de malafide gebruikers en toe-passers van AI die de mensheid bedreigen, met korte termijn loze beloftes en confabulaties die nimmer waargemaakt kunnen worden. Kijk maar eens naar de andere kant van de oceaan, waar een supermacht bezig is in slow motion zelfmoord te plegen.
Ik zou daar met de woorden van Oldenbarnevelt tot zijn beul willen zeggen: ‘Maak het kort’.
Jan Fondse.

Schrijver: Jan Fondse
28 september 2026

columnsfondse.nl

verandering esthetiek ethiek

• 1
• 2
• 3
• 4
• 5

4.0 met 1 stemmen 12