Het zelf dat zichzelf verlaat.

Het zou kunnen beginnen als een vermoeden in het halfdonker, dat vreemde moment waarin je nog niet helemaal in jezelf bent teruggekeerd. Alsof ontwaken geen continuïteit is, maar een sprong: een overgang van niets naar iemand, van leegte naar een naam die je herkent omdat je hem gisteren ook droeg. In dat schemergebied lijkt het denkbaar dat je een ander zou kunnen zijn, niet alleen in nuance, maar radiaal, met een geschiedenis die je niet hebt geleefd en een karakter dat niet uit jouw verleden is gegroeid.

Alsof het bewustzijn elke ochtend opnieuw moet kiezen wie het zal bewonen, terwijl toeval of gewoonte ervoor zorgt dat het meestal dezelfde vorm aanneemt. Misschien is identiteit minder een vaste kern dan een rol die je zo vaak hebt gespeeld dat zij vanzelfsprekend is geworden. Je pakt haar op zoals je een jas van een stoel neemt, zonder erbij stil te staan dat je ook een andere had kunnen aantrekken.

Maar stel dat je werkelijk als iemand anders ontwaakt, met andere herinneringen, andere verlangens en andere angsten. Zou je dan spelen dat je die persoon bent, of zou je hem eenvoudigweg zijn? Wanneer er geen ander referentiepunt bestaat dan het nu, vervaagt immers het onderscheid tussen rol en werkelijkheid. Misschien ontstaat het verschil tussen spelen en zijn pas wanneer we aannemen dat er ergens een authentiek zelf schuilgaat achter die rollen.

Maar wat als dat zelf niets anders is dan het vermogen om telkens opnieuw te verschijnen, telkens opnieuw vorm te krijgen, telkens opnieuw een verhaal te worden dat zichzelf gelooft? In dat licht is iedere ontwaking een geboorte. Elke ochtend opent zich een moment waarin alles nog mogelijk lijkt, waarin je even zou kunnen afwijken van het pad dat gisteren vanzelfsprekend was. Misschien zijn we elke ochtend inderdaad een ander, maar kiezen we uit gewoonte steeds weer hetzelfde masker.

Misschien is het niet de vraag of zo'n radicale verandering mogelijk is, maar of we durven toegeven dat we voortdurend veranderen, dat het ik dat we zo hardnekkig verdedigen slechts een echo is van eerdere keuzes. En misschien ligt de vrijheid niet in het worden van een ander, maar in het besef dat we dat al zijn: elke dag opnieuw, in dat stille ogenblik waarin de wereld ons nog niet heeft vastgezet in de contouren van gisteren.

Wanneer we niet toevallig, maar bewust een rol kiezen - wanneer we met open ogen besluiten iemand te worden die we nog niet zijn - verschuift er iets fundamenteels in de dynamiek van identiteit. Het ontwaken als een ander is dan niet langer een mysterieus geschenk van de nacht, maar een daad van wil: een stille keuze om het verhaal dat ons draagt te herschrijven.

Toch blijft de vraag of zo'n gekozen rol ooit volledig eigen kan worden, of dat zij altijd een lichte spanning behoudt, alsof je een jas draagt die nog niet naar je lichaam is gaan staan. In die spanning ontstaat een subtiel spel tussen intentie en werkelijkheid. Je probeert te worden wie je nog niet bent, en juist in dat proberen schuilt een bijzondere waarheid.

Elke identiteit die we ooit hebben aangenomen, begon immers als iets wat we nog niet volledig beheersten. Ook onze zogenaamd echte persoonlijkheid was ooit een verzameling imitaties: van ouders, vrienden en verlangens die we nog niet konden duiden. Misschien is het verschil tussen een gekozen rol en een gegroeide identiteit daarom kleiner dan we denken. Beide beginnen als een vorm die nog niet past, en beide worden werkelijk door erin te leven.

Toch verandert er iets wanneer de keuze bewust is. De rol wordt dan een richting, een uitnodiging aan jezelf om een andere mogelijkheid te belichamen. Je speelt niet om te misleiden, maar om te ontdekken. En in dat ontdekken vervaagt opnieuw de grens tussen spelen en zijn. Want wanneer je een rol met overtuiging leeft, haar voedt met aandacht, herhaling en verlangen, begint zij terug te kijken. Dan wordt zij niet langer iets wat je doet, maar iets wat je bent geworden, zonder precies te weten wanneer de overgang heeft plaatsgevonden.

Misschien is dat de werkelijke kracht van een gekozen rol: dat zij zichtbaar maakt hoe poreus onze identiteit is, hoe kneedbaar en hoe open. Dat het zelf geen monoliet is, maar een veld van mogelijkheden waarin iedere keuze een spoor trekt dat uiteindelijk een pad kan worden. Misschien brengt juist deze bewust gekozen verschuiving ons dichter bij authenticiteit dan het vasthouden aan wat we denken te zijn. Want authenticiteit betekent niet trouw blijven aan een verleden, maar trouw blijven aan het vermogen te veranderen.

Zo sluit de gedachte van de gekozen rol naadloos aan bij het beeld van het ontwaken als een ander. In beide gevallen verschijnt het zelf als iets dat niet vastligt, maar telkens opnieuw vorm krijgt. Het verschil is slechts dat de nacht ons soms verrast, terwijl de dag ons uitnodigt om zelf te kiezen. En misschien is dat de ultieme vrijheid: dat we niet alleen kunnen worden wie de slaap ons schenkt, maar ook wie we met onze aandacht tot leven durven brengen.

... Wat vroeger meervoudige persoonlijkheidsstoornis werd genoemd, heet tegenwoordig de dissociatieve identiteitsstoornis (DIS of DID). Daarbij is sprake van een fragmentatie van de identiteit, waarbij twee of meer afzonderlijke persoonlijkheidstoestanden afwisselend het gedrag kunnen overnemen. Deze toestanden gaan vaak gepaard met geheugenhiaten en andere dissociatieve verschijnselen.
Dat bracht mij op een andere vraag. Zou een mens de vrijheid kunnen hebben om bewust voor een andere identiteit te kiezen? Speel je dan een rol of kun je die andere identiteit werkelijk zijn? En wat betekent dissociatie in zo’n context? ...

Zie ook: http://levendgeheugen.blogspot.com

Schrijver: J.J.v.Verre
4 juni 2026