OVER CAUSALITEIT EN DE THEORIE VAN DE HANDELENDE PERSOON
U zit op een avond thuis op uw comfortabele bank naar een tv-programma te kijken. Direct na afloop komt er reclame voor knabbelnootjes op het scherm. Ach ja, denkt u bij uzelf, een handje nootjes, dat is nou precies waar ik trek in heb. Maar ja, toen u vanmorgen voor de spiegel stond, had u zich nog ernstig voorgenomen om vandaag nog te beginnen met afslanken. Wat doet u? A: u neemt geen knabbelnootjes, want u beschikt over veel zelfdiscipline en uw gezondheid ligt u na aan het hart. Of B: U neemt ze toch, want u bent van aard een bourgondiër en ach, met afslanken beginnen kan morgen ook wel.
Vraag: koos u uit vrije wil voor het wel of niet nuttigen van een handje knabbelnootjes of werd uw keuze door iets anders bepaald?
Wie strikte causaliteit verwerpt, moet geloven dat er iets kan gebeuren zonder oorzaak. Dat is noch voor het gevoel, noch voor het verstand gemakkelijk aanvaardbaar. Maar wie ervan uitgaat dat een gebeurtenis altijd en uitsluitend bepaald wordt door een voorafgaande oorzaak, heeft ook iets uit te leggen. Het betekent immers dat ook ons denken en ons daaruit voortkomend handelen uitsluitend gevolgen zijn van en dus bepaald zijn door voorafgaande (complexen van) oorzaken. Dat is evenmin gemakkelijk te aanvaarden. Het is immers volledig in strijd met ons zelfbeeld en onze eigen existentiële beleving.
Akkoord, hebben sommigen gezegd, aangezien onze hersenen tot het fysieke domein behoren waarvoor natuurlijke wetmatigheden gelden, accepteren we dat onze hersenprocessen en daarmee onze wil veroorzaakt worden, máár wij kunnen zélf de eerste oorzaak zijn van onze eigen hersenprocessen en daarmee van onze eigen wil en ons eigen gedrag. Deze zogeheten "theorie van de handelende persoon" klinkt aantrekkelijk, want ze sluit mooi aan bij het zelfbeeld van de mens als van een zelfstandig en in vrijheid denkend en handelend wezen. Maar de logica ervan is helaas ver te zoeken.
De mens zelf eerste oorzaak van zijn eigen hersenprocessen? Wat moeten we ons daarbij voorstellen? Eérste oorzaak? Was die mens zelf dan niet veroorzaakt? En hoe is aannemelijk te maken dat binnen een aanvaarde causale samenhang van al het zijnde – de mens inbegrepen – een daarvan onafhankelijk, dus autonoom gebeuren kan plaatsvinden? Wie eenmaal geaccepteerd heeft dat een mens door een onvoorstelbaar ingewikkeld complex van in- en uitwendige oorzaken lichamelijk en geestelijk geworden is zoals hij is, kan diens gedrag vervolgens niet in redelijkheid loskoppelen van de persoonlijkheidsstructuur van die mens en dus van de oorzakelijkheid. Als wij zelf de oorzaak of mede-oorzaak zijn van ons eigen gedrag, terwijl dat "zelf" (onze persoonlijkheid) bepaald werd door voorafgaande oorzaken, dan valt toch moeilijk te ontkennen dat ons gedrag een gevolg is van die oorzaken?
Daar komt nog bij dat "oorzaak" betekent: een voorafgaande voldoende voorwaarde zijn (d.w.z.: indien a dan ook b). Wie zou willen volhouden dat een mens toch de eerste oorzaak van zijn eigen handelen kan zijn, zegt dus eigenlijk dat die mens een voorafgaande voldoende voorwaarde is voor zijn handelen. Strikt genomen betekent dat dus, dat zijn bestaan nóópt tot dat handelen. Maar wie tot een handeling wordt genoopt, is niet vrij. De theorie van de handelende persoon zegt dus eigenlijk het tegenovergestelde van wat zij zeggen wil.
Er is ook nog langs een andere weg geprobeerd de vrije wil overeind te houden. Dat de vrije wil in strijd zou zijn met de wetmatigheid van strikte causaliteit, zegt men dan, suggereert een schijntegenstelling. Iemands vrije wil kán niet in strijd zijn met de wetten van de natuur, aangezien ze er deel van uitmaakt, er één mee is. De wetten van de natuur geven namelijk geen voorschriften, maar beschrijven (onder meer) de manier waarop wezens handelen. We moeten de werkelijkheid niet splitsen in een "ik" en een "niet-ik". Want waar zou dan de natuur ophouden en begin "ik"? Of waar zou "ik" ophouden en begint de natuur? Als je het "ik" en de "natuur" als één geheel ziet, vervalt de vraag: beheers ik de natuur of beheerst de natuur mij?
Dat lijkt wel een elegante redenering, maar we schieten er weinig mee op. Als natuurlijke processen oorzakelijk zijn, dan zijn ze niet vrij en als mijn “ik” één geheel vormt met de natuur, ben ik dat dus evenmin.
Schrijver: H.P. Winkelman, 22 januari 2012
Geplaatst in de categorie: filosofie
3.5 met 4 stemmen 
745 