De tijd als mentale illusie.

Jij denkt misschien dat je weet wat tijd is, omdat je een klok kunt lezen of omdat je voelt hoe jouw lichaam langzaam verandert. Maar wat je tijd noemt, is slechts een echo van jouw eigen zenuwstelsel, een zachte illusie die jouw hersenen weven om orde te scheppen in een wereld die veel vreemder is dan je ooit vermoedde. Wij mensen houden ervan om te zeggen dat tijd stroomt, dat zij een rivier is die ons meeneemt van het verleden naar de toekomst. Maar een rivier die alleen haar eigen beweging meet, blijft betekenisloos. Het is een metafoor die zichzelf leegmaakt. De werkelijkheid is mechanisch, kouder, maar ook wonderlijker, want tijd stroomt niet. Tijd duwt niet. Tijd sleept je niet mee. Tijd is slechts de manier waarop gebeurtenissen naast elkaar worden gelegd, zoals kaarten op een tafel liggen. De tafel beweegt niet, alleen jouw blik glijdt eroverheen.

In je hoofd tikt geen kosmische klok, maar een chaotische vertaalmachine. Sommige mensen tellen door een innerlijke stem te horen, anderen zien een meetlat die klikt als een kosmisch tandwiel. Deze verschillen verraden dat onze ervaring van tijd geen eigenschap van het universum is, maar een truc van het brein. Wat wij voelen als het verstrijken van tijd is slechts een patroon dat onze hersenen herkennen, een ritme dat we zelf maken om niet te verdwalen in de stroom van indrukken.

De natuurkunde kent geen “nu” zoals wij dat kennen. Zij vraagt niet wat tijd is, maar hoe we haar meten. En zodra we meten, ontdekken we dat tijd buigt, rekt en vertraagt. Wie stilstaat, beweegt maximaal door de tijd. Wie reist, wie versnelt, wie de ruimte in duikt, offert tijd op aan ruimte. Een foton kent geen voor en na, want het leeft in een eeuwig stilstaand moment. Voor licht bestaat geen tijd.

Waarom voelt de toekomst dan anders dan het verleden? Niet omdat tijd een richting heeft, maar omdat wanorde groeit. Een ei kan op talloze manieren breken, maar slechts op één manier heel zijn. De kosmos kiest altijd de weg van de vele mogelijkheden. Jij voelt tijd omdat je een detector van wanorde bent. Je herkent de richting waarin de kaarten van het universum worden geschud. De pijl van de tijd is geen pijl, maar een statistische voorkeur.

En toch blijven we vasthouden aan het idee van een universeel “nu”, alsof er ergens een kosmische klok tikt die alles ordent. Maar het universum is geen toneel met een gezamenlijke tijd. Het is een vierdimensionale broodvorm, een blok van gebeurtenissen. Verleden, heden en toekomst bestaan naast elkaar als frames op een filmrol. Jouw bewustzijn is slechts het licht van de projector dat eroverheen glijdt, waardoor het lijkt alsof het verhaal zich ontvouwt.

Als tijd slechts een ordening is binnen het universum, dan is vragen wat er vóór de tijd lag alsof je vraagt wat er noordelijker ligt dan de Noordpool. Het universum begon niet in de tijd; het bracht tijd voort zoals een vonk licht voortbrengt. Wij verlangen naar een verhaal dat begint met “er was eens”, maar het universum werkt niet in verhalen. Het werkt in toestanden, in velden, in structuren die misschien geen begin kennen zoals wij dat bedoelen.

Wanneer we met elkaar spreken over tijd, denken we dat we hetzelfde bedoelen, maar ieder van ons draagt een ander innerlijk beeld. Een stem. Een meetlat. Een klok. Een gevoel. We zijn vertalers van een werkelijkheid die groter is dan onze taal. We proberen de kosmos te begrijpen met gereedschap dat is ontstaan om bessen te plukken en tijgers te ontwijken. En toch schuilt juist in dat tekort onze schoonheid. Want ondanks onze beperkte hersenen, ondanks onze intuïties die zo vaak misleiden, slagen we erin om iets te begrijpen van dit vreemde universum waarin tijd geen rivier is maar een structuur, geen stroom maar een ordening, geen kracht maar een spiegel.

Wanneer je naar een klok kijkt, zie je niet de tijd, maar een instrument dat je geruststelt. De echte tijd is wild, ongetemd, een dier dat stilvalt bij zwarte gaten en versnelt in de leegte tussen sterren. En als dit je verwart, als je voelt dat je innerlijke meetlat kraakt, dan is dat goed. Verwarring is de poort naar inzicht. Het is het moment waarop de oude beelden breken en er ruimte ontstaat voor een nieuw soort zien, een zien dat niet telt, maar begrijpt. En misschien is dat de ware aard van tijd, dus geen stroom die ons meeneemt, maar een stille uitnodiging om wakker te worden in het wonder dat wij zelf bewegen door een universum dat al lang op ons wacht.

... Deze beschouwing is gebaseerd op de lezingen en colleges van Richard Feynman (1918-1988). The Feynman Lectures on Physics, Volume 1. What time actually is? Vertaald in prozaïsch filosofisch proza. ...

Zie ook: http://levendgeheugen.blogspot.com

Schrijver: J.J.v.Verre
8 januari 2026